I. ĐẠI CƯƠNG
– Bòng acid là tai nạn bỏng gây ra bởi sự lây dính trực tiếp acid hoặc hóa chất có tính acid lên một phần cơ thể. Bỏng acid phần nhiều là bỏng diện rộng, phức tạp, độ sâu bỏng cao. Trong khuân khổ bài viết này, chúng ta sẽ chưa đề cập đến bỏng mắt và bỏng thực quản do acid (sẽ có các chuyên đề riêng).
– Trẻ em thường ít khi bị bỏng acid, phần lớn các trường hợp bỏng acid ở trẻ em là do đi cùng nạn nhân nên bị ảnh hưởng.
– Bỏng acid ở trẻ em để lại những hậu quả và di chứng lâu dài, làn da trẻ em thường mỏng và nhiều nước hơn da người lớn nên tác động của acid lên trẻ em cũng nặng nề và phức tạp hơn.
II. BỆNH NGUYÊN:
– Đa số các trường hợp bỏng acid là do lỗi cố ý (tội ác) như trả thù, đánh ghen … do đó vị trí bị bỏng thường tập trung ở phần đầu – mặt – cổ và ngực, bỏng diện rộng và phức tạp.
– Trong một số nhỏ trường hợp, bỏng acid có thể do vô ý như đánh đổ acid vào người, tuy nhiên trường hợp này hiếm và nếu có gặp thường tập trung ở phần dưới cơ thể, bỏng không quá rộng.
– Các loại acid thường gặp là acid vô cơ như acid chlorhydric, acid sulfuric, acid nitric hoặc acid hữu cơ như acid tricloroaxetic, acid phenic …
Bỏng Acid
III. BỆNH SINH:
– Khi tác động lên cơ thể, acid phá hủy cấu trúc mô như da, mỡ, gân, cơ … theo cơ chế đông vón protein của cơ thể gây hoại tử từ ngoài vào trong. Phần da tiếp xúc với acid sẽ chết, chuyển sang màu đen và để lại những vết sẹo khủng khiếp.
– Nếu người bệnh không được sơ cứu kịp thời, hóa chất này tiếp tục phá hủy làm cháy da, tổn thương xương và các bộ phận khác. Không chỉ thế, phần da chết nếu không được cắt bỏ nhanh chóng trong khoảng 04 – 05 ngày, da mới mọc lên sẽ làm bề mặt biến dạng hơn nữa.
– Nếu bị tạt acid đậm đặc vào phần đầu, có thể gây ăn mòn và phá hủy một phần hộp sọ, tóc và phần da đầu này cũng không bao giờ được tái tạo. Khi tiếp xúc với cơ thể, chúng sẽ nhanh chóng hút nước của sụn, ngưng kết lõi protein bên trong, phá hủy sụn hoàn toàn. Những bộ phận chứa nhiều sụn như tai, mũi, tiếp xúc với acid có thể khiến nạn nhân bị điếc, mũi biến dạng, bị bịt kín. Nếu bị acid bắn vào miệng, nạn nhân có thể mất hoàn toàn đôi môi.
– Mức độ nghiêm trọng phụ thuộc vào thời gian tiếp xúc với acid, nếu càng lâu, vết bỏng và tình trạng hoại tử càng sâu và mức độ phục hồi sẽ khó khăn hơn.
IV. LÂM SÀNG
– Đau rát, nóng khi bị bỏng: Trạng thái đau xuất hiện muộn. Nếu là các dung dịch acid loãng, đau kéo dài vài ngày.
– Tổn thương bỏng: Thường xuất hiện dưới hình thể các vết mầu khác nhau tuỳ loại acid.
+ Bỏng acid sulfuric: Mầu xám rồi thành mầu nâu, vẩy kết khô chắc, lõm so với da lành, thử cảm giác đau không tác dụng, khó phân biệt bỏng nông và bỏng sâu.
+ Bỏng acid nitric: Lúc đầu mầu vàng rồi chuyển thành mầu sẫm.
+ Bỏng acid chlorhydric: Mầu vàng nâu.
+ Bỏng acid tricloroaxetic: Mầu trắng.
+ Bỏng acid flohydric: Mầu đỏ với hoại tử ở trung tâm.
+ Bỏng acid phenic: Mầu xanh sẫm hoặc mầu vàng đỏ
– Tổn thương bỏng acid: Có hình giọt nước chảy hoặc vết mực rơi hoặc thành một đám hoại tử khô. Vết bỏng lúc đầu không có viền viêm đỏ bao quanh, nhưng từ ngày thứ 02 đến ngày thứ 03 trở đi xuất hiện viêm xung huyết phù nề bao quanh.
– Bỏng nông do acid: Từ ngày thứ 04 đến ngày thứ 10 lớp hoại tử của thượng bì sẽ bong, lộ một nền biểu mô non hoặc mô hạt có các đảo biểu mô. Da non hoặc sẹo bỏng mầu hồng hoặc thẫm màu hơn da lành. Bỏng trung bì thường dễ thành sẹo lồi.
– Bỏng sâu do acid: Khi khám thấy vết bỏng lõm xuống so với vùng da lành xung quanh. Vết bỏng mất cảm giác hoàn toàn, phù nề phát triển mạnh và kéo dài. Hoại tử bỏng rụng từ ngày thứ 18 – 30 trở đi. Mô hạt hình thành.
– Vết bỏng khi khỏi để lại sẹo lồi, sẹo co kéo, đặc biệt đối với trẻ em.
– Một số acid gây độc cho cơ thể như: Acid focmic, acid cromic, acid muriatic, acid sunfuric.
Bỏng Acid
V. SƠ CỨU BỎNG ACID
Tùy từng loại acid cũng như việc bỏng acid ở các vị trí tiếp xúc khác nhau, có thể chia ra làm nhiều cấp độ bỏng.
Song dù bị bỏng ở cấp độ nào, chúng cũng đều gây tổn hại đến sức khỏe và để lại di chứng suốt đời cho nạn nhân. Việc quan trọng đầu tiên chính là loại bỏ nguyên nhân gây ra bỏng, sau đó tuỳ theo vị trí bị bỏng để sơ cứu.
5.1. Tự bảo vệ người cấp cứu khỏi vết bỏng bởi acid
Trước khi cấp cứu cho người khác, người tiến hành cấp cứu phải chủ động bảo vệ mình để tránh acid lây lan và làm bỏng chính mình bằng cách mang găng tay, kiếng bảo hộ hoặc tạp dề nếu có, đồng thời tránh để hở vùng cơ thể tiếp xúc với acid.
5.2. Rửa sạch và làm dịu vùng bị bỏng
– Rửa dưới dòng nước lạnh ít nhất 20 – 30 phút cho đến khi có người đến giúp đỡ. Chú ý không xịt trực tiếp bằng vòi nước mạnh, nhắc lại dùng bất cứ loại nước nào sẵn có (xem phần I – Bỏng nhiệt ướt để biết nguyên nhân);
– Không để nước lan đến các phần khác của cơ thể;
– Trước khi rửa nước, hãy cởi bỏ mọi trang sức kim loại trừ khi nó dính quá chặt vào cơ thể; trong trường hợp đó nên cắt bỏ các trang sức đó (vòng cổ, vòng tay, lắc, dây chuyền) nếu có thể và bảo quản cẩn thận (nhất là khi cấp cứu nạn nhân ở ngoài đường – để đề phòng kẻ gian).
– Cắt bỏ phần quần áo dính acid của nạn nhân, không cố gắng lột bỏ vì có thể gây tổn thương nặng nề hơn và acid lan sang các vùng da lành khác gây thêm các vết bỏng mới cho nạn nhân.
– Không bôi bất kỳ loại thuốc, hóa chất hay đắp lá như thuốc mỡ, thuốc kháng sinh hay bất cứ loại thuốc nào được cho là sẽ trung hòa được vết bỏng nhằm tránh nguy cơ gây thêm phản ứng hóa học có hại.
– Tránh để dây acid từ vùng bị bỏng ra các vùng khác của cơ thể và đặc biệt tuyệt đối không được dụi mắt.
5.3. Che khu vực bị bỏng lại: Dùng một miếng gạc vô trùng quấn quanh khu vực bị bỏng. Nếu không có gạc, hãy dùng một miếng vải khô và sạch để tránh bụi bẩn làm ảnh hưởng đến vết thương.
5.4. Liên lạc cấp cứu: Ngay trong khi sơ cứu cho nạn nhân, nên nhờ thêm người gọi xe cấp cứu 115 hoặc gọi cấp cứu ở trung tâm y tế gần nhất. Tất cả các tai nạn bỏng acid nhất thiết phải được điều trị tại các cơ sở y tế có kinh nghiệm, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà.
Bỏng Acid
VI. DI CHỨNG BỎNG ACID
– Bỏng do acid làm thay đổi cấu trúc da, cũng như những tế bào dưới da gây ra những xáo trộn lớn. Dù có lành bệnh nhưng vĩnh viễn sẽ để lại những sẹo lồi, bị co kéo và không bao giờ hết. Những sẹo lồi này có đặc trưng dù cắt đi vẫn có thể phát triển lên, sẹo càng dài, về sau càng to và phát triển lên gấp nhiều lần. Do đó, điều trị sẹo lồi là vấn đề nguy hiểm.
– “Đã bị bỏng acid dù ở cấp độ nào cũng đều gây tổn hại sức khỏe và để lại di chứng suốt đời. Để khắc phục hậu quả, phẫu thuật chỉ làm thay đổi và nhẹ bớt sự khó chịu, sự ‘kinh dị’ chứ không thể khôi phục nguyên trạng chức năng vận động, giác quan, thẩm mỹ cho nạn nhân”.
– Việc tái tạo các bộ phận bị mất đều có quy trình nhất định, song đối với bỏng do acid cần phải xem xét kỹ về khả năng tái tạo này. “Dù bác sĩ có cắt tất cả sẹo biến dạng đó đi, tạo nên bộ phận mới thì liệu rằng các bộ phận xung quanh có lồi nữa hay không là vấn đề khó biết trước. Nếu tiếp tục lồi, đó là một sự thất bại. Khi vết bỏng nằm trên mặt phẳng, có thể dễ dàng cắt, vá da, tạo hình, song nếu là các cơ quan bộ phận như mũi, mắt, môi … sẽ trở nên vô cùng khó khăn bởi những sẹo lồi sẽ tiếp tục làm chúng biến dạng thứ phát.
– Bệnh nhân bị bỏng do acid phải trải qua rất nhiều cuộc phẫu thuật để tái tạo lại da và phải áp dụng vật lý trị liệu để đảm bảo những vùng da bị hủy hoại không làm ảnh hưởng đến các bộ phận khác trên cơ thể. Tuy nhiên, khả năng phục hồi gần như không đáng kể. Chưa kể đến việc họ phải bỏ ra một chi phí lớn do các trang thiết bị hiện nay được nhập khẩu với chi phí đắt.
– Trong số những nạn nhân bị tạt acid mỗi người mang một câu chuyện riêng nhưng đều chung một di chứng nặng nề do chất độc chết người mang lại. Từ những người có khuôn mặt thanh tú như bao người, họ bỗng dưng phải mang những khuôn mặt quái nhân, đáng sợ. Để có thể vượt qua, những bệnh nhân này phải rất dũng cảm. Mặc dù các bác sĩ có thể cứu sống bệnh nhân song không thể nào trao trả lại hình dáng trước đây cho họ.
VII. PHÒNG TRÁNH
– Tiến hành quản lý chặt chẽ nguồn acid và công tác mua bán – tiêu thụ acid nhất là các loại acid đậm đặc có tính sát thương cao.
– Hết sức tránh va chạm với mọi người xung quanh, thực hiện chế độ sống đúng đắn một vợ – một chồng, không ngoại tình (đa số các vụ án tạt acid là do trả thù, đánh ghen).
– Khi nhận thấy dấu hiệu đe dọa cần báo ngay công an, đồng thời sử dụng các biện pháp tự bảo vệ mình như đôi mũ bảo hiểm có kính khi đi xe máy, hạn chế ra ngoài khi không cần thiết, lắp camera quan sát khi có người gọi cửa để biết và đề phòng trước.
– Gọi ngay cho công an khi phát hiện đối tượng nghi ngờ sau khi đã thực hiện các biện pháp bảo vệ an toàn cho bản thân.
Ths.Bs.Trương Tản Viên
